Dzień dobry w 2025

 Po kilkuletniej przerwie wracam do opisywania dla Państwa wybranych fragmentów historii Buska-Zdroju oraz całego regionu naszej małej ojczyzny. Pozdrawiam serdecznie!

Obowiązki względem festiwalu im. Krystyny Jamroz.

Pragnę zaprezentować Państwu skan dwóch niezwykle ciekawych dokumentów, świadczących o rozwoju przy buskich wodach mineralnych sztuki muzycznej XIX wieku. Szczególnie jest to istotne, ze względu na odbywający się w Busku festiwal, ogólnie ujmując muzyki klasycznej imienia Krystyny Jamroz. BYŁO BY WSPANIALE USŁYSZEĆ NIŻEJ PODANE UTWORY O TAK HISTORYCZNYM ZNACZENIU DLA BUSKA - ZDROJU.

Pierwszym z nich jest zapis nutowy utworów granych dawniej w Busku pod tytułem "Zbiór Tańców Grywanych przy Wodach mineralnych w Busku. 1834 r.". Autorami kilku utworów są tacy artyści jak: Minchazuer Mazur, Kurzątkowski Napoleon oraz Magnus Karol Ludwik. Najwięcej wiemy o Magnusie Karolu Ludwiku, niżej krótki biogram:

Magnusa Karola Ludwika (1790 [1793] – 14.04.1834 Warszawa) – wydawca, kompozytor. Miał staranne wykształcenie muzyczne. Około 1825 r. właściciel magazynu nut w Krzemieńcu. W Warszawie przy ul. Miodowej prowadził od 1828 r. skład instrumentów muzycznych i nut oraz warsztat litograficzny specjalizujący się w odbijaniu utworów muzycznych. Wydał ok. 80 druków muzycznych, m.in. utwory Adama Sturma i Edwarda Wolffa. Miał na składzie nowości z Wiednia, Lipska, Berlina, Paryża, Petersburga. Po jego śmierci warsztat i skład prowadziła do 1846 r. wdowa po nim, Józefa. Komponował walce, polonezy na motywach popularnych wówczas oper, m.in. Poloneza na temat Paganiniego na fortepian.

1. "Zbiór Tańców Grywanych przy Wodach mineralnych w Busku. 1834 r."

Innym, ciekawym XIX wiecznym utworem , którego niezwykłą przyjemnością było by posłuchać jest "Souvenir de Busco  romance sans paroles  pour le piano  op. 9"autorstwa Ignacego Krzyżanowskiego. Poniżej krótki biogram Krzyżanowskiego oraz utwór jego autorstwa:

Ignacy Krzyżanowski ur. 24 grudnia 1826 w Opatowie, zm. 10 lutego 1905 w Warszawie) – polski pianista i kompozytor. Nauki pobierał u Franciszka Mireckiego, a następnie studiował w paryskim konserwatorium. Koncertował z wielkimi sukcesami w Polsce, Francji i Anglii. W 1852 sprowadził się do Warszawy, gdzie bardzo szybko zdobył opinię jednego z najlepszych nauczycieli gry na fortepianie. Zajmował się również publicystyką muzyczną. Twórczość Ignacego Krzyżanowskiego, choć oceniana wysoko, uległa zapomnieniu. Komponował on głównie muzykę fortepianową: krakowiaki, polonezy, bagatele, mazury, nokturny i pieśni.

2. "Souvenir de Busco  romance sans paroles  pour le piano  op. 9"

Miejmy nadzieję, że kiedyś te utwory na stałe zagoszczą na wszystkich buskich festiwalach, oraz na wydawnictwach promujących nasze wspaniałe uzdrowisko.

Historia powstania pierwszego Szpitala Wojskowego w Busku.

Lazaret Wojskowy

Wybuch Powstania Listopadowego zmusił powstańcze władze do zorganizowania na terenie między innymi województwa krakowskiego, (w którego skład wchodziło Busko) szpitali dla wojska polskiego. Jednym z takich szpitali był utworzony Lazaret Wojskowy w Busku[1].

Pierwsze informacje, jakie posiadamy o potrzebie założenia szpitala wojskowego
w Busku, pojawiają się w korespondencji komisarza obwodu stopnickiego w połowie 1831 roku[2]. Komisarz ten pisał do Komisji Województwa Krakowskiego, że „w mieście Busku może być założony dogodny lazaret wojskowy dla kilkuset chorych”. Pisał, że miasto wsła­wione jest swoimi właściwościami kąpielowymi, zachwalał jego położenie i czyste zdrowe powietrze. Jednakże istotnym problem było, z początku znalezienie samego budynku, w któ­rym mogliby chorzy przebywać. Komisarz proponował, więc, aby wykorzystać budynek klasztorny po Norbertankach, mówił o tym, że mogłoby tam pomieści się do 180 chorych[3], jak i cała obsługa lazaretowa. Dalszych miejsc dla chorych komisarz szukał w samym mieście, gdzie według jego szacunków mogło się pomieścić dalszych 100 osób. Rezultatem tej korespondencji, było wydanie polecenia konsystorzowi o usunięciu księży z gmachu po­klasztornego. Następnie rozpoczęto gromadzenie materiałów higieny, mebli, i żywności[4]. W tym celu Komisja Województwa Karkowskiego zorganizowała specjalny przetarg na dostarczenie niezbędnego inwentarza. Przetarg wygrał Szalma Wufserman z miasta Nowego Korczyna[5]. Sama umowa została podpisana w Kielcach 31 sierpnia 1831 roku, w niej to w spo­mniany obywatel Nowego Korczyna zobowiązywał się dostarczyć do powstającego lazaretu urządzeń na kwotę 1846 złotych polskich[6]. O wyposażenie nowych szpitali wojskowych, w tym buskiego, Komisja Województwa Krakowskiego prosiła również polskie ko­biety, które nie szczędziły ofiar dla polskich żołnierzy[7]. Wstępnie planowano, że w szpitalu znajdzie schronienie 183 osoby, jednakże liczby te okazały się dalece przesadzone.

Po upadku Powstania Listopadowego z powstałego Lazaretu Wojskowego postanowiła skorzystać również armia rosyjska. Dla carskiego wojska, które prowadziło liczne wojny, każdy szpital wojskowy był na wagę złota. Coraz liczniejsze grono inwalidów wojennych potrzebowało miejsca, w którym mogłoby dojść do zdrowia. Najlepszymi miejscami przeznaczonymi do tego celu okazały się zdrojowiska.

Prawdopodobnie zawieszono na kilka lat działalność lazaretu w wykorzystywanym po norbertankach budynku, postanawiając zbudować od podstaw całkiem nowy szpital wojskowy. Do sprawy powrócono w 1845 roku, w którym to Rząd Gubernialny Radomski w dniu 18/30 czerwca wydał postanowienie, w którym mowa była o potrzebie poinformowania wszystkich zainteresowanych drukiem, o licytacji kontraktu na budowę Szpitala Wojskowego w Busku[8]. Ogłoszenie ukazało się 1/13 lipca 1845 roku w Dzienniku Urzędowym Guberni Radomskiej. Suma, za którą miał być wystawiony opiewała na 10619 rs. i 8 kop.. Licytacja odbyła się 9/21 lipca 1945 roku, wygrał ją mieszkaniec miasta Chęcin Szlama Manella i spółka, która w drodze o kontrakt musiała pokonać czterech konkurentów. Spółka zobowiązała się wybudować lazaret za kwotę 9740 rs.[9]. Kontrakt między Rządem Gubernialnym Radomskim, a Szlamą Manellą został podpisany 27/8 października/listopada 1845 roku. Umowa zobowiązywała do wzniesienia nowej murowanej oficyny na szpital wojskowy oraz reperację starych zabudowań[10]. Z raportu Rządu Gubernialnego Radomskiego do Komisji Spraw Wewnętrznych i Duchownych wiemy, że Budowniczy Powiatu Stopnickiego informował, iż ukończenie budowy nie jest możliwe w przeciągu jednego roku[11]. Twórcy raportu proponowali też rozpocząć budowę jeszcze przed zimą 1845 roku. W pierwszej kolejności do końca 1845 roku miano na budowę przeznaczyć 5000 rs., na wiosnę zaś kolejne 3000 rs.[12]. Szpital wojskowy został oddany do użytku prawdopodobnie na przełomie 1846-1847 roku. W sprawie wynagrodzenia za budowę i remont budynków szpitalnych doszło do nieporozumień miedzy Szlamą Manela, a Rządem Gubernialnym Radomskim, reprezentowanym później przez Radę Stanu Królestwa Polskiego. Spór o pieniądze ciągnął się niemalże od samego początku rozpoczęcia prac przy wznoszeniu szpitala, a zakończył się dopiero w 1866 roku, nie ominął przy tym Prokuratorii oraz Sądu Administracyjnego Królestwa Polskiego[13]

            Lazaret na początku swojego istnienia składał się z trzech budynków[14], z czasem cała szpitalna infrastruktura została powiększona do dziesięciu większych i mniejszych budowli[15].

Ilustracja 1. Lazaret Wojskowy w Busku[16]. (Nr 145 - szpital dla oficerów niższych stopni, Nr 147 - szpital dla oficerów i mieszkanie dozorcy, A - lodownia, B – apteka, C - łaźnia i piekarnia, D – wozownia
i pomieszczenia dla ciężko chorych, E – studnia, F – skład narzędzi ogniowych, G – skład efektów szpitalnych, H – kładka, I – latarnia). 

1

Pierwszym ważnym budynkiem był pawilon zimowy dla żołnierzy niższych stopni, znajdu­jący się przy ulicy Zatylniej numer 145[17].

Ilustracja 2. Pomieszczenia dla oficerów niższych stopni[18].

 Ilustracja 3. Pomieszczenia dla chorych oficerów[21].

Położony był on na pochyłym wzgórzu. W całości był murowany z kamienia trzymanego na wapno długi na 54 łokcie, szeroki na 24 łokcie i wysoki na łokci 7 1/3. Budynek posiadał również piwnice i trzy kominy dymne, dach pokryty był dubletowo. Powierzchnia użytkowa tego pawilonu wynosiła 1680 łokci kwadratowych[19]. Do budynku prowadziły dwa wejścia, główne i boczne. Wnętrze budynku podzielone było na osiem pomieszczeń, z czego siedem sal przeznaczonych było dla chorych, a jedna sala dla obsługi lazaretu. Innym ważnym budyn­kiem wchodzącym w skład całego kompleksu lazaretowego był pawilon zwany szpitalem dla chorych oficerów[20]. Był to obszerny budynek przeznaczony w większej części dla żołnierzy wyższych rangą, w nim znalazło się również mieszkanie dla nadzorcy całego szpitala. We wnętrzu pawilonu oprócz sal dla chorych, znajdywały się miejsca na trzy kuchnie, w których wypiekano chleb. Między szpita­lem zimowym niższej służby, a szpitalem dla oficerów mieściła się apteka. Pomieszczenie przeznaczone na aptekę było w całości murowane, w jego wnętrzu znajdowała się kancelaria i mieszkanie aptekarza. W suterenie tego budynku były lokale dla stróżów[22]. Następnym większym budynkiem na terenie szpitala wojskowego, było pomieszczenie na łaź­nie parową i piekarnie. Był to dom murowany kryty gontem, z pokojami dymowymi wyposa­żony w specjalnie przewietrzniki. Był długi na 36 ¾ łokcia, szeroki na 17 łokci, a wysoki na łokci 6[23]. Oprócz łaźni w swoim wnętrzu mieścił kuchnię, piekarnię i skład chleba. Na terenie szpitala nie mogło zabraknąć pomieszczeń gospodarczych. Takim pomieszczeniem był skład rekwizytów i narzędzi.  Skład zbudowany był z 4 calowego sosnowego drewna, które wsparte było na podmurowa­niu. Długość tego składu wynosiła 43 ½ łokci, szerokość 10 ½ łokci, 

a wysokość wynosiła 4 ½ łokcia[24].

Ilustracja 4. Rozmieszczenie pomieszczeń w szpitalnej aptece[25].

W celu ochrony ogniowej wszystkich budynków szpitala pobudowano specjalne pomieszczenie, w którym urządzono skład narzędzi ogniowych. Był to budynek murowany pod kątem, długi na 10 ¼ łokcia, szeroki na 9 ¾ łokcia, wysoki na 6 łokci. W dalszej odległo­ści od szpitalnych budynków stał szalet umieszczony na 4 calowych sosnowych palach[26].

Ilustracja 5. Budynki gospodarcze wraz ze studnią[27].

Między szpitalem niższych stopni, a apteką stała lodownia, długa i szeroka na 10 łokci. Jej wysokość wynosiła 6 łokci z tym, że była ona postawiona na specjalnych balach o wysokości 2 ½ łokcia. Mniej więcej w centrum szpitalnego placu stała studnia, a na zachód od niej przed wejściem do szpitala niższych stopni, stała wkopana w ziemię latarnia malowana farbą olejną[28].

Ilustracja 6. Przedstawiający rzut i przekrój szpitala niższych stopni[29].

Teren lazaretu wojskowego był ogrodzony specjalnym parkanem sztachetowym w rygle. Płot ten znajdował się na specjalnym podmurowaniu, które było wysokie na 1 ½ łokcia. W parkanie tym w pewnych odstępach, były murowane słupy z kamienia na wapno, pokryte ciosami. Miały wysokość 5 łokci, grubość ich wynosiła 1 łokieć[30]. Pierwsze protokoły ubezpieczeniowe opisujące budowle szpitala wojskowego pochodzą z 1848 roku[31]. Dzięki proto­kołowi Budowniczego Powiatu Stopnickiego F. Frankowskiego z 29 sierpnia/10 września 1863 roku wiemy, że wszystkie budynki zimowego Lazaretu Wojskowego były wycenione na 14920 rs.[32]. W czasie ciepłych miesięcy, uruchomiona była letnia placówka szpi­tala wojskowego położona, na południe od zakładu kąpielowego. W jej skład wchodziły cztery budynki, najważniejszym z nich był szpital wojskowy niższych stopni. Od niego na południe położony był ogród spacerowy, za nim znajdowała się kuchnia, skład szpitalny i studnia.

            Lazaret będąc pod wojskową kontrolą nie upubliczniał swoich sprawozdań z ruchu chorych żołnierzy. Prywatni lekarze praktykujący w Busku nie posiadali żadnych szczegóło­wych informacji o leczącym się tam wojsku. Natomiast dr Józef Dymnicki szacował iż le­czyło się w Busku w każdym sezonie „po 300 szeregowców i około 30 oficerów”[33]. Dane dr. Józefa Dymnickiego należy uznać za najbardziej prawdopodobne. Podczas Powstania Stycz­niowego z lazaretu korzystali ranni powstańcy, szczególnie po wygranej bitwie pod Grocho­wiskami. Ostatecznie szpital został zamknięty w 1863 roku[34]. Budynki wojennego szpitala oddano w zarząd władzom administracyjnym. Następnie majątek poszpitalny postanowiono wydzierżawić. Pierwszym dzierżawcą, który postanowił zagospodarować majątek po lazare­cie był Bonawentura Ryszkowski[35]. W następnych latach Bonawentura Ryszkowski nabył dzierżawione wcześniej grunta na własność. Ostatecznie grunta poszpitalne zostały sprzedane przez spadkobierców Ryszkowskiego (bracia Jan i Antoni) Galomei Rogowskiej Mikułow­skiej żonie Andrzeja Mikułowskiego w 1871 roku[36]. Grunta te kosztowały nowych nabywców 6750 rubli[37]. Później mieściła się tam kaplica prawosławna, mieszkania do wynajęcia i sąd gminny. W książce Juliana Majkowskiego z 1905 roku pod tytułem „Busko wody siarczane, słono-wapienne, sól gorzką i jod zawierające” została zamieszczona mapa, na której budynki szpitala wojskowego zostały podpisane, jako folwark rządowy oraz Sąd Gminny. Nazwa ulicy, przy której stał szpital została zmieniona z ulicy Zatylniej na ulicę Pocztową.

            Na początku lat 90–tych XIX wieku, otwarto w Busku sezonowy szpital wojskowy 41 Pułku Dragonów. Lazaret ten utworzony był czasowo. Leczyło się w nim średnio od 40 do 70 żołnierzy podczas całej pory kąpielowej. W 1893 roku w szpitalu na kuracji było 65 żołnie­rzy[38]. Szpitalem zawiadywali lekarze wojskowi dr Opman, dr Embrych, i dr Bunin. Pod ko­niec XIX wieku powstał też Szpital Straży Pogranicznej mieszczący się z początku w willi Pfefera, a później w nowo wybudowanym budynku, który znajdował się na początku „Alei Topolowej” prowadzącej z miasta do parku. Po 1918 roku w budynku tym mieścił się buski Urząd Skarbowy.

Ilustracja 7. Letni oddział Lazaretu Wojskowego w Busku[39]. (A – Szpital wojskowych niższych stopni, B – Ogród spacerowy, C – skład szpitalny, D – Kuchnia i mieszkania, E – Latarnia, F – Jadalnia).

 Ilustracja 8. Letni budynek Szpitala Wojskowego niższych stopni[1].

---

[1] Plan ubezpieczeniowy letniego szpitala niższych stopni, APK, DU, sygn. 1419, k. 50.

---

[1] W tym samym czasie szpitale wojskowe powstały również w Jędrzejowie i Pilicy, zob. W. Saletra, Krakowskie
i Sandomierskie w czasie powstania listopadowego. Administracja, wysiłek zbrojny, postawa społeczeństwa, Sandomierz 2006, s. 74.

[2] Raport Komisarza Obwodu Stopnickiego do Komisji Województwa Krakowskiego z 14 sierpnia 1831 roku, APK, RGR, sygn. 10554, k. 2.

[3] Tamże, k. 2.

[4] Tamże.

[5] Tamże, k. 30.

[6] Tamże, źródło podaje dokładny wykaz zamówionych przedmiotów, które miano dostarczyć do szpitala, były to tablice czarne zawieszane przy łóżkach, 200 spluwaczek gładkich po 24 grosze sztuka, 200 sienników po 4 złp., 200 powłoczek na poduszki po 2 złp., 200 poduszek po 7 złp., 100 par pantofli, 200 prześcieradeł.

[7] Dziennik Ustaw Województwa Krakowskiego 1831, nr 66 z 10 września, s. 470.

[8] Pismo Rządu Gubernialnego Radomskiego do Rady Stanu Królestwa Polskiego dnia 17/21 lutego 1864 roku, AGAD, III Rada Stanu Królestwa Polskiego, sygn. 320, k. 12-18, (do spółki oprócz Szlama Manelli weszli: Ejzyl Urbach, Szymon Bucharowski oraz Zysman Rajzman).

[9] Pismo Rządu Gubernialnego Radomskiego do Rady Stanu Królestwa Polskiego…, k. 13.

[10] Odpowiedź ze strony Szlamy Maneli na skargę prokuratorii do Rady Stanu Królestwa, AGAD, IIIRSKP, sygn. 320, k. 23.

[11] Raport Rządu Gubernialnego Radomskiego do Komisji Spraw Wewnętrznych i Duchownych z dnia 18/30 lipca 1845 roku, AGAD, IIIRSKP, sygn. 320, k. 70-71.

[12] Tamże.

[13] Akta dotyczące sporu administracyjnego w sprawie skarbu Królestwa przeciwko Szlamie Manelli [entreprenerowi budowy szpitala wojskowego w Busku] o rsr. 879 k. 11, AGAD, IIIRSKP, sygn. 320, k. 1-98.

[14] Raport Komisarza Obwodu Stopnickiego do Komisji Województwa Krakowskiego…, k. 8.

[15] Protokół Budowniczego Powiatu Stopnickiego F. Frankowskiego z 10 września 1863 roku, APK, DU, sygn. 1232, k. 107.

[16] Tamże, k. 102.

[17] Tamże, k. 18.

[18] Palny pomieszczenia oficerów niższych stopni przeznaczonego do wynajęcia z 1871 roku, APK, RGR, sygn. 11088, k. 42.

[19] Protokół Budowniczego Powiatu Stopnickiego F. Frankowskiego…, APK, DU, sygn. 1232, k. 82.

[20] Tamże, k. 107.

[21] Palny pomieszczenia dla oficerów przeznaczonego do wynajęcia z 1871 roku, APK, RGR, sygn. 11088, k. 43.

[22] Protokół Budowniczego Powiatu Stopnickiego F. Frankowskiego…, APK, DU, sygn. 1232, k. 107.

[23] Tamże.

[24] Tamże.

[25] Palny pomieszczeń w aptece przeznaczonej do wynajęcia z 1871 roku, APK, RGR, sygn. 11088, k. 43.

[26] Tamże.

[27] Przekroje pomieszczeń gospodarczych wraz ze studnią znajdujących się na terenie lazaretu z 1877 roku, APK, RGR, sygn. 11088, k. 32.

[28] Palny pomieszczeń w aptece przeznaczonej do wynajęcia z 1871 roku, APK, RGR, sygn. 11088, k. 47.

[29] Protokół Budowniczego Powiatu Stopnickiego F. Frankowskiego…, APK, DU, sygn. 1232, k. 32.

[30] Tamże, k. 107.

[31] Tamże, k. 5.

[32] Tamże,

[33] Sprawozdanie XXXX – te z czynności lekarskiej u zdrojowiska w Busku w czasie pory zdrojowej w roku 1897…, s. 466.

[34] Sprawozdanie z ruchu kąpielowego u zdrojowiska w Busku w czasie pory zdrojowej 1877 roku, „Gazeta Kielecka” nr 27 z 3 kwietnia 1878 roku, s. 2.

[35] Raport o dzierżawie gruntów z 18/30 czerwca 1863 roku sporządzony w magistracie miasta Busko, APK, RGK, sygn. 11099, k. 98.

[36] Kontrakt kupna i sprzedaży gruntów po szpitalu wojskowym zawarty w kancelarii ziemskiej w mieście gubernialnym Kielcach 19 sierpnia 1871 roku, APK, RGR sygn. 11099, k. 44.

[37] Kontrakt kupna i sprzedaży gruntów po szpitalu wojskowym.., APK, RGR, k. 45.

[38] Sprawozdanie lekarskie o chorych leczonych w zakładzie wód mineralnych i szpitalu św. Mikołaja w czasie pory kąpielowej 1893…, „Medycyna czasopismo tygodniowe dla lekarzy-praktyków” nr 12 z 24/12 marca 1894 roku, s. 255.

[39] Szpital wojskowy letni za łazienkami w Busku, APK, RGK, sygn. 11088, k. 33.